Centrale rol circulaire economie in de energietransitie

Waar de energietransitie zich in eerste instantie op elektriciteit en warmte richtte, had zij zich vanaf het begin primair op grondstoffen en materialen moeten richten. Het aandeel van 40% is niet alleen groot, het groeit en vergt veruit de meeste aanpassingen in de fysieke leefomgeving om structureel bij te dragen. Daar komt bij dat de vereiste infrastructurele aanpassingen in de maatschappij steeds meer grondstoffen, materialen en dus ook energie vergen. Het is van groot belang in de energietransitie te focussen op grondstoffen en materialen.

De impact van schaarser wordende materialen

De extra uitdaging hierbij is dat materialen schaarser worden. Schaarser betekent niet “op”, maar lastiger te winnen en het kost daardoor steeds meer energie. Hierdoor neemt het energiegebruik per ton gewonnen grondstof steeds verder toe. Terwijl het energiegebruik duurzamer en/of minder moet om de doelen van Parijs te halen.

Het nog lage rendement van recycling

Momenteel wordt weliswaar veel gerecycled en de afgelopen tien jaar zijn voor bijvoorbeeld asfalt en PET goede stappen gezet en wordt steeds meer hoogwaardig gerecycled, maar het waardeverlies blijft voor de meeste materialen groot. Voor hoogwaardige toepassingen prevaleren nog vaak de primaire grondstoffen, omdat de kwaliteit van secundaire grondstoffen niet aan de hoge eisen voldoet en de kosten voor primaire grondstoffen veelal nog lager zijn. De eindeloze verschillende typen beton, staal, kunststof, textiel en glas zorgen voor comfort en (voedsel)veiligheid in elk denkbare vorm, maar deze onontwarbare kluwen aan materialen maakt het thermodynamisch bijna onvermijdelijk snel kwaliteit en dus waarde te verliezen. Het gevolg hiervan is een blijvende vraag naar primaire grondstoffen die steeds meer energie vergen om te delven of te produceren.

Oorzaken lage rendement van recycling

Producten zijn in toenemende mate niet meer geschikt voor hoogwaardige recycling vanwege de complexe samenstelling. De meeste nieuwe materialen zijn minder goed te recyclen. Hoogwaardige recycling is economisch slechts mogelijk voor een recyclingbedrijf, voor een klein deel van de materialen dat eenvoudig hoogwaardig te recyclen is of waarvoor het ontwerp circulair uitpakt. Een onveilige, roestende en onzuinige personenauto in de jaren 60 bestond voor 90% uit staal en kon vrijwel volledig in nieuw staal gerecycled worden. De veilige, duurzame en zuinige auto van nu bestaat nog maar voor 60% uit staal en bevat daarnaast veel meer verschillende legeringscomponenten die hoogwaardige recycling in de weg staan.

“De grootste uitdaging voor de circulaire economie is om onze huizen, producten en verpakkingen zo te gaan ontwerpen dat niet wordt ingeboet op comfort en veiligheid, maar het kwaliteitsverlies van grondstoffen grotendeels wordt vermeden.”
Erik van Dijk, Consultant Waste Management & Circular Economy

Less is more

Iedereen is voor een circulaire economie, maar in de praktijk is de weerstand tegen een circulaire economie indirect groot. De meeste mensen doen niet graag afstand van aangewend comfort, kwaliteit en veiligheid. Bedrijven volgen gevestigde werkwijzen. De grootste uitdaging voor de circulaire economie is om onze huizen, producten en verpakkingen zo te gaan ontwerpen dat niet wordt ingeboet op comfort en veiligheid, en dat minder kwaliteitsverlies optreedt.

De belangrijkste maatregel om hierin te sturen is het kostenaspect. Kostenbesparing voor materiaalgebruik draagt vaak niet bij aan een circulair ontwerp. Het waardeverlies als gevolg van downcycling van materialen wordt meestal nog niet meegewogen in de ontwerpkosten. Demontabele ontwerpen met een beperkt aantal materialen of ontwerpen met slechts één materiaal stimuleren waardebehoud, hoogwaardige recycling en dragen daarmee sterk bij aan zowel de circulaire economie als de energietransitie. Blikjes zouden bijvoorbeeld altijd van hetzelfde metaal moeten zijn. Kunststof verpakkingen altijd wit of transparant kunststof zonder coatings of inerte vulstoffen. Verpakkingen van blik en glas laten duidelijk zien dat een breed palet aan verpakkingen mogelijk is met alleen de vorm en de etiketten.

Grenzen aan de vrijheid voor complexiteit van producten

Grenzen roepen bij mensen altijd weerstand op. Deze weerstand voor grenzen ontstaat vooral als ze veranderen. Bij het serieus nastreven van een circulaire economie, is het onvermijdelijk nieuwe grenzen te stellen en dit zal ten koste van een stuk vrijheid gaan. Parallel aan de natuur is de evolutie van producten echter een zichzelf versterkende stroom aan steeds complexere producten. Producten bevatten steeds meer verschillende stoffen in steeds meer combinaties. Zonder deze ontwikkeling te stuiten, wordt het thermodynamisch steeds moeilijker een circulaire economie dichter bij te brengen en is deze gedoemd te falen. Grenzen hoeven niet altijd te betekenen dat iets niet kan of mag. Het kan ook betekenen dat iedereen op uniforme wijze werkt waardoor materialen uitwisselbaar zijn en gezamenlijk hoogwaardig recyclebaar.

Tot slot

Het realiseren van een circulaire economie is cruciaal voor het volbrengen van de energietransitie en kan helaas niet alleen met mooie woorden. We zullen en moeten grenzen stellen, veranderen en vooral innoveren. En innoveren doet de mens het beste als hij geconfronteerd wordt met nieuwe grenzen die zijn vrijheid beperken. De geschiedenis van de mensheid laat zien dat we hier erg goed in zijn als de urgentie hoog is.

Wil je eens van gedachten wisselen over de circulaire economie en hoe je stappen kunt maken om de doelstellingen te halen, neem dan eens contact op met Erik van Dijk.